Het tweede leven

Wat is de kleur van een openhartoperatie? Welke vorm, welke contouren, heeft een zieke alvleesklier, een miskraam, een tumor, een revalidatie? Is die zacht of hard, diffuus of juist scherp omrand? Hoe voelt mantelzorg wanneer zij dag na dag wordt gedragen, en hoe klinkt de fysieke ervaring van wachten in een spreekkamer? Welke textuur heeft zorg wanneer zij zich niet laat vangen in protocollen, maar verschijnt als kwetsbare nabijheid, als gewicht, als ritme, als aanraking?

De installatie Will You Carry Me?! van transdisciplinair kunstenaar Nina Goedegebure opent deze vragen niet vanuit één enkel gezichtspunt, maar als een ruimte waarin verschillende stemmen, perspectieven en ervaringen naast elkaar bestaan en elkaar bevragen. In december kwamen we op de Universiteit voor Humanistiek samen voor een publiek gesprek rondom deze installatie, waarin we pogingen deden om betekenis te geven aan wat zich vaak aan taal onttrekt: de affectieve, relationele en lichamelijke dimensies van ziekte en zorg – niet louter als medische of sociale werkelijkheid, maar als bronnen van creatieve verbeelding.

Verbeeldingsruimte

Will You Carry Me?! is een participatieve kunstinstallatie waarin deelnemers in één-op-één performances met Goedegebure een beeld geven aan een persoonlijke ervaring van ziekte en zorg. De installatie houdt het midden tussen een witte spreekkamer, een atelier, een suite in een wellnessresort, een laboratorium en de white cube van de hedendaagse kunst. De ruimte zelf is rond, intiem en zacht. Hoogpolig wit tapijt, stoeltjes van teddy-stof en lange, half-transparante gordijnen geven de plek de uitstraling van een coconachtige schuilplaats, terwijl de witte jas van de kunstenaar associaties oproept met ziekenhuisuniformen – maar dan uitgevoerd in witte, sprankelende pailletten.

In de installatie heersen de regels van de spreekkamer: elke deelnemer heeft slechts tien minuten om samen met de kunstenaar een beeld te vormen. Op een perspexplaat brengt Goedegebure, geïnspireerd door het idee van het dialogische zelf van Hubert Hermans, de meerdere stemmen en posities in kaart waaruit een mens is samengesteld en die voortdurend met elkaar in gesprek zijn. Petrischaaltjes gevuld met kralen in uiteenlopende vormen en kleuren fungeren als tastbaar lexicon waaruit deelnemers kunnen kiezen om deze stemmen en relaties – de ‘wij’ in het ‘ik’ – te visualiseren. Zo ontvouwt zich een verbeeldingsruimte waar medische, alledaagse en artistieke registers in elkaar overlopen en waarin steeds opnieuw de vraag oplicht: wie of wat draagt jou in processen van ziekte en zorg?

Ritssluiting

In 2025 stapten zo’n zeventig mensen op zachte witte slofjes de installatie in, onder begeleiding van host en medewerkend kunstenaar Rosalie Mignonne van Velsen, en namen zij plaats in een intieme ontmoeting van waaruit een wonderlijke, ontroerende en soms confronterende reeks beelden ontstond. Een mens met rode gaten. Paarse tepels. Een uitgerekte, lelijke witte holte. Een vlinder met twee verschillende kleuren vleugels – een beeld van een arts over het behandelen van kinderen op de grens van levensvatbaarheid. Een lichtblauwe luchtstroom. Een sterfbed. En een ritssluiting, over de ziekenhuiservaring als kind met zeven openhartoperaties. Samen vormen deze beelden een levend archief van herinneringen, intiem én publiek, dat de vaak onzichtbare en eenzame ervaringen van ziek-zijn, zorg ontvangen en zorg geven zichtbaar maakt. Goedegebure realiseerde Will You Carry Me?! op verschillende plekken met patiënten en naasten, en met zorgmedewerkers van het Amsterdam UMC.

Will You Carry Me?! is zowel een kunstwerk als een vorm van artistiek onderzoek, waarbij nieuwe kennis ontstaat in en dóór de artistieke praktijk, met aandacht voor de materiële, lichamelijke en performatieve aspecten van maken en denken. Het onderzoeksmateriaal bestaat uit audio-opnamen van de gesprekken in de installatie, tekeningen en teksten die de deelnemers en kunstenaar maakten, en de gekozen kralen en combinaties daarvan, die samen een beeldend vocabulaire vormen van wat mensen in ziekte en zorg dragen, verliezen, verlangen en nodig hebben. Daarnaast borduurde Nina een selectie van de beelden op twee witte jassen – zachte mantels die een lichaam kunnen omhullen en tegelijkertijd een innerlijke wereld onthullen die meestal ongezien blijft. Eén van deze jassen werd in november getoond bij de jaarlijkse Anatomische Les in het Concertgebouw in Amsterdam, een medische publiekslezing die sinds de jaren negentig een brug slaat tussen geneeskunde en samenleving. Als onderzoek is Will You Carry Me?! bovendien transformatief: het nodigt ons uit anders te zien, te luisteren en te voelen – en zo vorm te geven aan nieuwe verhoudingen tot onszelf, tot elkaar en tot de wereld om ons heen.

Schelp

Tijdens het publiek gesprek werd Will You Carry Me?! steeds opnieuw beschreven als een ruimte waar meerstemmigheid niet zozeer wordt besproken, maar daadwerkelijk ervaren: een ruimte waar ogenschijnlijk tegenstrijdige emoties, perspectieven en rollen – patiënt, naaste, zorgverlener, kunstenaar, onderzoeker – naast elkaar kunnen bestaan zonder tot één verhaal te worden teruggebracht. Vanuit haar ‘denkmodel’ van de schelp, die staat voor de draaiing die een leven kan maken bij ziekte, vestigde Nina de aandacht op wat zich afspeelt in de verborgen binnenruimte van ziek-zijn en zorgen, in de holte van de schelp: leegte, verwarring, maar ook alledaagse vormen van zorg, zoals het halen van een krentenbol, die plots een existentiële diepgang krijgen. Beelden, zo werd benadrukt, functioneren hier als tastbare dragers van vragen waarvoor woorden tekortschieten: vragen over leven en dood, over grenzen, over verlies van autonomie en het zoeken naar nieuwe vormen van zelfbeschikking, over eenzaamheid, erkenning en miskenning, over gedeelde kwetsbaarheid – vragen die geen sluitend antwoord verlangen, maar een ruimte waarin ze mogen blijven circuleren.

Nirav Christophe, lector Grensverleggende Artistieke Praktijken bij de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, koppelde het begrip van meerstemmigheid – een sleutelconcept in het werk van Mikhail Bakhtin – aan de kunsten: pas wanneer meerdere innerlijke stemmen en tegenstemmen ruimte krijgen, kan er werkelijk iets nieuws ontstaan. Hij beschreef artistieke creativiteit als een proces van openbreken, botsen en schakelen tussen stemmen en uiteindelijk – soms – het moment waarop alle stemmen even verdwijnen en zich iets onvoorspelbaars kan aandienen: een nieuwe gevoeligheid, een andere vorm van weten of misschien juist niet-weten, een verandering die zich nog niet laat benoemen.

In de ervaringen van deelnemers kreeg deze gedachte een concrete gestalte. Sprekers zoals Truus Teunissen en Marieke Folkers, die beiden aan de installatie deelnamen, beschreven hoe zij zich dankzij Will You Carry Me?! anders tot zichzelf en hun eigen herinneringen zijn gaan verhouden, bijvoorbeeld door hoe een rationeel geworden herinnering aan een fysieke ingreep via het maken van een beeld opnieuw belichaamd werd. Jur Koksma sprak vanuit zijn expertise in transformatief leren over hoe beelden, beweging en aanraking andere vormen van weten openen dan talige reflectie alleen. Waar aanraking in veel zorgcontexten sterk geprotocolleerd en functioneel is, of juist beladen en omgeven door voorzichtigheid, krijgt aanraking in de kunst een andere kwaliteit: als een vorm van afstemming die werkelijk nieuwe perspectieven kan openen.

Glanzend zwart

Die her-belichaming is cruciaal in de context van klinische trajecten waar het medische perspectief vaak domineert en er weinig ruimte overblijft voor je eigen stem – of misschien beter, je intuïtie. Will You Carry Me?! heropent een toegang tot die stem, niet door te graven naar wat er in het verleden gebeurde, maar vanuit een zuivere aandacht voor wat zich op dit moment aandient: het beeld, de kleur, de vorm, de klank die – via co-creatie – in het hier en nu ontstaat. Die aandachtigheid maakt dat ervaringen niet worden vastgezet, maar open blijven voor een polyfoon proces van verandering, en dat er steeds opnieuw ruimte ontstaat waarin kwetsbaarheid, frictie en meerstemmigheid niet worden opgelost, maar verduurd, verdragen – en gedragen.

In het panelgesprek onder begeleiding van Andries Hiskes werd benadrukt dat dit geen zachte, harmoniserende ruimte is – hoe warm en pluizig Goedegebure’s installatie ook oogt. Meerstemmigheid wringt. Beelden kunnen tegelijk troostend en pijnlijk zijn, stralend en grauw, zinloos en betekenisvol, net zoals ervaringen van ziekte en zorg gelaagd en complex zijn en zich zelden laten vangen in een lineair verhaal – zoals het dominante narratief van ‘herstel’. Juist in het bij elkaar houden van zulke tegenstrijdige kwaliteiten – stem en tegenstem, creatie en destructie – toont zich de kracht van kunst: niet als een plaatje van harmonie, maar als oefening in het uithouden van complexiteit. In die zin is Will You Carry Me?! een plek waarin ook het donkere mag glinsteren en het lichte zijn gewicht krijgt – en waarin zorg verschijnt als de bereidheid om die spanning samen te blijven dragen.

Henk Manschot verwees hier naar een gezegde dat – waarschijnlijk ten onrechte – aan Confucius wordt toegeschreven: we hebben twee levens, en het tweede begint wanneer we beseffen dat we er maar één hebben. Ziekte kan dat besef abrupt nabij brengen. De sterfelijkheid van de mens blijft vaak abstract, totdat zij zich aandient in het eigen lichaam of in dat van een geliefde. Dan verschuift niet alleen hoe we naar het leven kijken, maar ook wie we worden. In Will You Carry Me?! verschijnt die verschuiving eerder als een veld van tegenstrijdigheden dan als een helder kantelpunt – een veld waarin we, door steeds opnieuw in gesprek te gaan met onszelf en met elkaar, meerdere kanten van onszelf ontwikkelen, soms tot op het moment dat het gesprek stilvalt en er iets nieuws kan ontstaan. Misschien is kunst het tweede leven dat ons dichter bij het leven zelf brengt – of een derde, een vierde: een ruimte waarin we geconfronteerd worden met eindigheid, maar ook nieuwe manieren vinden om te bestaan, te voelen, te worden.

In de vorm van een kraal krijgt zelfs het dofste zwart een glans.

Will You Carry Me?! kwam tot stand in samenwerking met Theatergroep Greppel (productie), Jur Koksma (onderzoeker RadboudUMC), Rosalie Mignonne van Velsen (supporting artist), Richard Grol (fotograaf en Emeritus Hoogleraar Kwaliteit van Zorg), Meaningful Artistic Research (MAR, Universiteit voor Humanistiek en Hogeschool voor de Kunsten Utrecht), het HKU-lectoraat Grensverleggende Artistieke Praktijken en het Cultuur Innovatiefonds Provincie Utrecht (CIPU).